‘Wat fijn!’ zegt de een. ‘Wat een gedoe,’ verzucht de ander. Ze hebben zojuist precies hetzelfde bericht gelezen. De bijeenkomst van donderdag wordt een week uitgesteld. Voor de ene collega is dat uitstekend nieuws. Het voorstel waaraan ze werkt, is nog lang niet klaar en die extra dagen komen bijzonder goed van pas. Een paar bureaus verderop leest iemand hetzelfde bericht met groeiende ergernis. Hij had gehoopt dat donderdag eindelijk een besluit zou vallen, zodat hij verder kon met zijn werkzaamheden.
Eén bericht, twee totaal verschillende reacties. En het merkwaardige is dat ze allebei volkomen begrijpelijk zijn. De feiten zijn voor beide collega’s hetzelfde. Toch beleven ze de situatie alsof er iets heel anders is gebeurd. Hoe kan dat? En wat vertelt zo’n verschil eigenlijk over de manier waarop wij gebeurtenissen ervaren?
Een gebeurtenis vertelt slechts de helft
Wanneer we ergens op reageren, lijkt het alsof onze gevoelens rechtstreeks voortkomen uit wat er gebeurt. Iemand zegt iets aardigs en je wordt blij. Een afspraak valt uit en je bent teleurgesteld. Je ontvangt onverwacht nieuws en voelt onmiddellijk opluchting of bezorgdheid. Maar bij onze reacties speelt zich iets interessants af. We beoordelen namelijk voortdurend wat een situatie voor ons betekent. Vaak gebeurt dat zo vanzelfsprekend dat we ons nauwelijks bewust zijn van die beoordeling. Psycholoog Richard Lazarus onderzocht hoe zulke beoordelingen samenhangen met onze emoties. In zijn werk beschreef hij hoe mensen gebeurtenissen beoordelen in relatie tot hun doelen, belangen en mogelijkheden. Binnen de psychologie wordt dit appraisal genoemd: de betekenis die een situatie voor iemand krijgt.
Daarbij spelen verschillende vragen mee. Raakt deze gebeurtenis iets wat ik belangrijk vind? Helpt ze mij verder of brengt ze moeilijkheden met zich mee? En welke mogelijkheden heb ik om met de nieuwe situatie om te gaan? Dat klinkt als een uitgebreid denkproces, maar zulke beoordelingen kunnen razendsnel en grotendeels automatisch verlopen. Je kan al opluchting voelen voordat je bewust hebt bedacht waarom iets je zo goed uitkomt. Kijk nog eens naar het uitgestelde overleg. Voor de eerste collega betekent het bericht extra voorbereidingstijd. Voor haar collega betekent het langer wachten op duidelijkheid. Ze beoordelen dezelfde gebeurtenis vanuit twee verschillende belangen.
Daarmee wordt iets zichtbaar wat we in het dagelijks leven gemakkelijk over het hoofd zien. Een gebeurtenis en de betekenis die we eraan geven, zijn twee verschillende dingen. Het uitstel zelf bevat geen opluchting of ergernis. Die reacties ontstaan mede door wat er voor ieder van de betrokkenen op het spel staat. En dat roept een volgende vraag op. Want waarom raakt een gebeurtenis de ene persoon zoveel sterker dan de andere? Waar komen die verschillende belangen eigenlijk vandaan?
De geschiedenis achter een eerste reactie
Om dat te begrijpen, moeten we verder kijken dan het moment waarop iemand reageert. Onze beoordelingen hebben namelijk vaak een geschiedenis. We leren gedurende ons leven welke omstandigheden prettig of vervelend kunnen uitpakken, waar kansen liggen en welke situaties om voorzichtigheid vragen. We ontwikkelen voorkeuren, krijgen verantwoordelijkheden en ontdekken wat voor ons belangrijk is. Al die ervaringen kunnen invloed hebben op de betekenis die latere gebeurtenissen krijgen. De collega die blij is met het uitgestelde overleg kan door de jaren heen hebben ervaren hoe belangrijk een goede voorbereiding is. Ze werkt het liefst zorgvuldig, wil haar ideeën goed kunnen onderbouwen en voelt zich prettig wanneer ze voldoende tijd heeft om iets af te ronden.
Haar collega heeft een andere verantwoordelijkheid. Hij moet een project verder brengen en weet uit ervaring hoeveel vertraging kan ontstaan wanneer besluiten worden doorgeschoven. Voor hem vertegenwoordigt het overleg vooral de mogelijkheid om eindelijk vooruitgang te boeken. Beiden brengen dus meer mee naar die donderdagmiddag dan hun agenda. Hun werkervaring, verantwoordelijkheden en verwachtingen bepalen mede welke gevolgen van het uitstel voor hen belangrijk zijn. Dat maakt onze eerste reacties vaak begrijpelijker dan ze op het eerste gezicht lijken. Achter wat iemand prettig, vervelend, verstandig of onbegrijpelijk vindt, kan een hele geschiedenis schuilgaan waarin bepaalde dingen betekenis hebben gekregen.
Wat vandaag belangrijk is, kan veranderen
Toch vertelt die geschiedenis maar een deel van het verhaal. Iemand die jarenlang heeft geleerd om vooral zorgvuldig te werken, kan onder tijdsdruk sterk verlangen naar snelle besluiten. En iemand die gewoonlijk graag doorpakt, kan blij zijn met uitstel wanneer daardoor een belangrijk probleem kan worden opgelost. Onze eerdere ervaringen reizen dus met ons mee, maar krijgen telkens betekenis binnen de omstandigheden van het moment. Wat vandaag zwaar weegt, kan morgen minder belangrijk zijn. En iets waar je jarenlang nauwelijks aandacht aan besteedde, kan onder veranderde omstandigheden ineens veel voor je betekenen. Precies die wisselwerking maakt menselijke reacties zo interessant. We brengen ons verleden mee naar nieuwe situaties, terwijl het heden mede bepaalt welke ervaringen op dat moment van betekenis zijn.
Waarom dezelfde gebeurtenis later anders kan voelen
Stel dat de twee collega’s de volgende ochtend opnieuw over het uitgestelde overleg praten. Inmiddels blijkt dat er belangrijke informatie ontbrak bij het oorspronkelijke voorstel. Als de bijeenkomst was doorgegaan, hadden ze waarschijnlijk een besluit genomen op basis van onvolledige gegevens. Voor de collega die zich ergerde aan het uitstel, verandert daarmee iets wezenlijks. Het extra wachten blijft vervelend, maar krijgt tegelijkertijd een nieuwe betekenis. Wat gisteren vooral vertraging leek, biedt vandaag ook een kans om een verkeerde beslissing te voorkomen. Het oorspronkelijke bericht is onveranderd. Toch kan zijn gevoel erbij verschuiven, omdat hij de gevolgen nu anders beoordeelt.
Ook dat past bij wat psychologen over betekenisgeving hebben ontdekt. Onze beoordeling van een gebeurtenis ligt lang niet altijd vast. Wanneer omstandigheden veranderen of nieuwe informatie beschikbaar komt, kunnen we een situatie opnieuw beoordelen. Daarbij hoeven onze eerste gevoelens achteraf ook geen vergissing te zijn geweest. De ergernis over vertraging kan heel begrijpelijk blijven, zelfs wanneer iemand inmiddels de voordelen van het uitstel ziet. Verschillende belangen kunnen naast elkaar bestaan en een gebeurtenis kan tegelijkertijd gunstige en ongunstige gevolgen hebben. Dat maakt de menselijke ervaring rijker dan een eenvoudige tegenstelling tussen positief en negatief. Wat prettig voelt, kan ook onzekerheid oproepen. Iets wat aanvankelijk tegenvalt, kan later waardevol blijken. Ook de vraag die we aan een gebeurtenis verbinden, kan veranderen.
Waar iemand eerst dacht: waarom moeten we alweer wachten?, kan later de vraag ontstaan: wat kunnen we met die extra tijd bereiken? Die verschuiving laat zien dat betekenis voortdurend in beweging kan blijven. We beoordelen gebeurtenissen vanuit onze huidige omstandigheden, terwijl nieuwe ervaringen en inzichten die beoordeling opnieuw kunnen beïnvloeden. En wellicht is dat wel een van de verrassendste eigenschappen van onze menselijke ervaring. Wat vandaag vanzelfsprekend voelt, kan morgen een heel andere betekenis krijgen, terwijl de oorspronkelijke gebeurtenis precies dezelfde is gebleven.
Wat je ontdekt wanneer iemand heel anders reageert
Dat onderscheid wordt goed zichtbaar wanneer je iemand tegenkomt die heel anders op een situatie reageert dan jij. Je verwacht enthousiasme en krijgt een bezorgde reactie. Je vertelt opgelucht over een verandering en merkt dat de ander teleurgesteld is. Op zo’n moment kan het voelen alsof iemand de situatie verkeerd begrijpt, terwijl het werkelijke verschil ergens anders ligt. Wat voor jou een kans betekent, kan voor de ander een verplichting zijn. Waar jij vooral vrijheid ervaart, kan iemand anders onzekerheid voelen. En een gebeurtenis die jou nauwelijks raakt, kan voor een ander verbonden zijn met iets waar al lange tijd naar wordt uitgekeken.
Verschillende reacties kunnen heel begrijpelijk zijn, terwijl de feiten nog steeds controleerbaar blijven. Over wat er werkelijk is gebeurd, kunnen mensen zich vergissen. Informatie kan ontbreken en verwachtingen kunnen onrealistisch blijken. Maar ook wanneer de feiten duidelijk zijn, kan er een groot verschil bestaan in wat die feiten voor iemand betekenen. Dat onderscheid kan gesprekken interessanter maken. Achter een reactie die sterk afwijkt van de jouwe, schuilt mogelijk een belang of ervaring waar je zelf nog nauwelijks bij hebt stilgestaan.
Van verschil naar een beter gesprek
De kans bestaat dat jullie belangen zelfs dichter bij elkaar liggen dan de eerste reacties doen vermoeden. De collega’s uit ons voorbeeld willen allebei dat het project goed verdergaat. Alleen ziet de één een zorgvuldige voorbereiding als de belangrijkste voorwaarde, terwijl de ander vooral behoefte heeft aan een besluit. Wanneer ze begrijpen waarom het overleg voor ieder van hen iets anders vertegenwoordigt, verandert de aard van hun gesprek. Het gaat dan minder over wie er gelijk heeft en meer over wat ieder nodig heeft om verder te kunnen. Daar zit een verrassende mogelijkheid in. Een verschil in reactie kan aanleiding worden om iets te ontdekken over de wereld van een ander. Daarbij kan je ook iets over jezelf ontdekken, omdat je merkt hoeveel van jouw eerste oordeel voortkomt uit wat jij vanzelfsprekend of belangrijk bent gaan vinden.
Denk nog eens aan dat bericht over de uitgestelde bijeenkomst. Het verscheen bij beide collega’s op hetzelfde scherm, met precies dezelfde woorden. Toch bracht ieder van hen een andere geschiedenis, verwachting en verantwoordelijkheid mee naar het moment waarop het bericht binnenkwam. Het nieuws was hetzelfde. De betekenis ontstond in twee verschillende levens. Dat besef kan veranderen hoe je naar een onverwachte reactie kijkt. Want achter de woorden ‘wat fijn’ of ‘wat een gedoe’ schuilt vaak een verhaal dat je nog helemaal niet kent. Een interessant gesprek kan daarom beginnen met een verrassend eenvoudige vraag: wat betekent dit voor jou, waardoor je het zo anders ervaart dan ik?
Wetenschappelijke achtergrond
• Lazarus (1991) — Emotion and Adaptation
• Moors, Ellsworth, Scherer & Frijda (2013) — Appraisal Theories of Emotion: State of the Art and Future Development
• Siemer, Mauss & Gross (2007) — Same Situation—Different Emotions: How Appraisals Shape Our Emotions
Hoeveel verhalen passen er in één landschap?
Wat voor de een gewoon een stuk natuur is, kan voor de ander een plek vol bijzondere ontdekkingen zijn. Zelfs wanneer mensen naar dezelfde omgeving kijken, nemen ze hun eigen ervaringen, verwachtingen en vragen mee. Op Kernlo in Lochem ontwikkelen we een graslabyrint en een kleinschalige natuurbeleving waarin die persoonlijke betekenis een plek krijgt. Benieuwd hoe dit bijzondere landschap zich ontwikkelt?