Voor je liggen een kaars, een doosje punaises en een pakje lucifers. De opdracht klinkt eenvoudig: bevestig de kaars aan een muur, zodat je haar kunt aansteken zonder dat het kaarsvet op de tafel eronder druppelt.
Hoe zou jij dat aanpakken?
Je probeert de kaars met punaises aan de muur te bevestigen. Of je denkt eraan een beetje kaarsvet te smelten om haar vast te plakken. Beide ideeën lijken logisch, maar leveren waarschijnlijk weinig op. Je probeert nog een andere mogelijkheid en ontdekt dat die evenmin werkt. Ondertussen ligt de oplossing gewoon op tafel. Je kan het doosje punaises leegmaken, met een punaise aan de muur bevestigen en vervolgens als plankje voor de kaars gebruiken.
Dat klinkt achteraf zo vanzelfsprekend dat je je bijna afvraagt waarom je er niet meteen aan dacht. En precies daarin schuilt het interessante van deze opdracht. De oplossing vroeg om iets wat je al die tijd had kunnen bedenken, maar waarvoor je eerst een vertrouwde gedachte moest loslaten. Want wie heeft eigenlijk bepaald dat een doosje alleen bedoeld is om iets in te bewaren?
Wanneer een vertrouwde functie in de weg zit
De opdracht met de kaars komt uit het werk van psycholoog Karl Duncker, die in de eerste helft van de twintigste eeuw onderzocht hoe mensen problemen oplossen. Hij ontdekte dat de gebruikelijke functie van een voorwerp het moeilijker kan maken om andere toepassingen te bedenken. Wanneer je een doosje met punaises ziet, herken je onmiddellijk waarvoor het dient. Het bewaart de punaises en zorgt ervoor dat ze bij elkaar blijven. Die betekenis is zo vertrouwd dat je nauwelijks aanleiding hebt om het voorwerp op een andere manier te bekijken.
Duncker beschreef dit verschijnsel als functional fixedness, ofwel functionele gefixeerdheid. Je denken blijft als het ware hangen bij de bekende functie van iets, waardoor andere mogelijkheden minder gemakkelijk beschikbaar komen. Dat heeft een heel begrijpelijke achtergrond. We leren voortdurend wat voorwerpen zijn, hoe ze werken en waarvoor we ze kunnen gebruiken. Een stoel is bedoeld om op te zitten, een sleutel om een slot te openen en een doos om iets in op te bergen. Dankzij die kennis hoeven we bij alledaagse handelingen telkens opnieuw uit te zoeken hoe de wereld werkt. Die vanzelfsprekendheid is bijzonder nuttig. Maar wat gebeurt er wanneer een situatie vraagt om iets waarvoor onze vertrouwde kennis geen direct antwoord biedt?
Wat een leeg doosje zichtbaar maakt
Bij de kaarsenopdracht blijven veel mensen aanvankelijk zoeken naar manieren om de kaars rechtstreeks aan de muur te bevestigen. Dat lijkt immers de opdracht. Het doosje krijgt pas een andere betekenis wanneer iemand het los kan zien van zijn gebruikelijke functie. Later onderzoek maakte dit effect nog duidelijker. In experimenten bleek dat mensen gemakkelijker tot de oplossing kwamen wanneer het doosje leeg werd aangeboden, met de punaises ernaast, dan wanneer de punaises in het doosje zaten. In dat laatste geval werd de gebruikelijke functie als bewaardoos extra benadrukt. Onderzoekers Robert Weisberg en Jerry Suls beschreven dit effect in 1973.
Het probleem lag dus voor een belangrijk deel in de manier waarop de beschikbare voorwerpen werden begrepen. De oplossing vroeg om een andere functie voor iets wat al aanwezig was. En daar houdt het verschijnsel niet op. Want wat bij een doosje punaises gebeurt, kan ook optreden bij de oplossingen die we in ons dagelijks leven hebben leren gebruiken.
Waarom een succesvolle aanpak je kan beperken
Stel je voor dat je jarenlang met plezier een bepaalde werkwijze hebt gevolgd. Je weet precies hoe je iets moet aanpakken, welke stappen nodig zijn en wat doorgaans een goed resultaat oplevert. Wanneer zich een vergelijkbare situatie voordoet, gebruik je vanzelf opnieuw die aanpak. Waarom zou je ook iets anders proberen? Je hebt immers ervaren dat deze methode werkt. Dat maakt vertrouwde oplossingen zo aantrekkelijk. Ze bieden houvast, besparen denkwerk en geven ons de zekerheid dat we weten waar we mee bezig zijn.
Maar de omstandigheden kunnen veranderen terwijl onze aanpak hetzelfde blijft. We proberen de bestaande werkwijze dan te verbeteren, uit te breiden of zorgvuldiger uit te voeren. Het komt nauwelijks bij ons op dat er inmiddels een eenvoudiger mogelijkheid bestaat.
Als eerder succes je blik vernauwt
Psycholoog Abraham Luchins onderzocht dit verschijnsel in 1942 met opdrachten waarin proefpersonen bepaalde hoeveelheden water moesten afmeten met kannen van verschillende inhoud. Nadat ze meerdere problemen met dezelfde, tamelijk omslachtige methode hadden opgelost, bleven veel deelnemers die methode gebruiken bij nieuwe opdrachten die ook veel eenvoudiger konden worden uitgevoerd. Hun eerdere succes had een vertrouwde denkroute gecreëerd. Die route was zo vanzelfsprekend geworden dat een kortere weg minder gemakkelijk werd overwogen. Dit wordt het Einstellung-effect genoemd: een eenmaal aangeleerde aanpak kan het vinden van andere oplossingen bemoeilijken. Opvallend genoeg ontstaat die beperking doordat we ergens ervaring mee hebben opgedaan.
En daar zit iets merkwaardigs in. We worden ergens steeds beter in, ontwikkelen kennis en ontdekken wat werkt. Maar dezelfde ervaring die ons helpt om problemen snel op te lossen, kan er ook voor zorgen dat we minder gemakkelijk andere mogelijkheden overwegen. Dat betekent uiteraard dat we onze vertrouwde werkwijzen meestal prima kunnen blijven gebruiken. Ze hebben hun waarde immers vaak ruimschoots bewezen. Interessant wordt het wanneer je merkt dat een aanpak steeds meer moeite kost, terwijl het resultaat achterblijft. Op zo’n moment kan een andere vraag waardevol worden. Vaste denkpatronen doorbreken begint dan met het onderzoeken van een uitgangspunt dat je tot nu toe als vanzelfsprekend hebt aangenomen.
De vraag die je jezelf nog niet hebt gesteld
Neem iemand die graag meer tijd buiten wil doorbrengen. Iedere week probeert diegene een paar vrije uren in de agenda te vinden. Maar zodra er ergens ruimte ontstaat, dienen zich alweer andere bezigheden aan. De voor de hand liggende oplossing lijkt duidelijk: er moet meer vrije tijd komen. Er kan iets uit de agenda verdwijnen, bepaalde werkzaamheden kunnen sneller worden afgerond of een betere planning kan helpen. Al die mogelijkheden vertrekken vanuit dezelfde aanname: buiten zijn is iets waarvoor je eerst tijd moet vrijmaken. De mogelijkheden die iemand bedenkt, worden daardoor begrensd door de manier waarop het oorspronkelijke probleem is geformuleerd.
Maar wat gebeurt er wanneer je die gedachte onderzoekt? Waarom zou buiten zijn uitsluitend een activiteit voor vrije momenten moeten zijn? Het kan blijken dat bepaalde bezigheden die gewoonlijk binnenshuis plaatsvinden, ook uitstekend buiten kunnen gebeuren. Een telefoongesprek voeren tijdens een wandeling, een boek lezen in de tuin of een rustige administratieve klus aan een tafel in de buitenlucht. De beschikbare tijd is hetzelfde gebleven, maar de oorspronkelijke tegenstelling tussen binnen werken en buiten ontspannen is minder vanzelfsprekend geworden. Dat is de interessante verschuiving. Je zocht aanvankelijk naar een manier om meer vrije uren te creëren. Pas toen je onderzocht waarom buiten zijn eigenlijk een afzonderlijk tijdsblok nodig had, kwamen er andere mogelijkheden in beeld.
Zo’n andere benadering levert natuurlijk lang niet altijd meteen een bruikbare oplossing op. Sommige werkzaamheden vragen om een bepaalde omgeving en sommige omstandigheden laten weinig ruimte voor verandering. Door een aanname te onderzoeken, kan je ontdekken welke mogelijkheden je binnen de oorspronkelijke vraag buiten beschouwing had gelaten. Het bijzondere is dat daarvoor een kleine verschuiving voldoende kan zijn. Je blijft met dezelfde omstandigheden werken, maar verandert de manier waarop je ze met elkaar in verband brengt.
Wat maakt zo’n nieuwe gedachte mogelijk?
Onderzoekers naar creatief probleemoplossen spreken bij dit soort verschuivingen over het herstructureren van een probleem. Je verandert dan iets aan de manier waarop je de situatie begrijpt, waardoor een nieuwe oplossing denkbaar wordt. Dat kan plotseling gebeuren. Je hebt al een tijdje over iets nagedacht en ineens valt het kwartje. De oplossing voelt verrassend eenvoudig, alsof die zich plotseling heeft aangediend. Toch gaat aan zo’n inzicht vaak een proces vooraf. Je hebt mogelijkheden onderzocht, gemerkt dat bepaalde ideeën weinig opleveren en herhaaldelijk geprobeerd om vanuit dezelfde gedachte verder te komen.
Een interessante bijdrage aan het onderzoek naar dit soort problemen komt van psycholoog Tony McCaffrey. Hij onderzocht hoe mensen geholpen kunnen worden om bij vertrouwde voorwerpen eigenschappen te herkennen die normaal gesproken weinig aandacht krijgen. Zijn benadering begint bij iets eenvoudigs: beschrijf een voorwerp eens zonder meteen de gebruikelijke naam of functie als uitgangspunt te nemen. Een doosje is dan behalve een verpakking ook een hol voorwerp met wanden, een bodem en een bepaalde stevigheid. Door die eigenschappen afzonderlijk te bekijken, ontstaan andere toepassingen die binnen het vertrouwde begrip ‘doosje’ gemakkelijk verborgen blijven.
In een experiment uit 2012 bleken deelnemers die deze techniek hadden geleerd gemiddeld 67 procent meer creatieve probleemoplossingsopgaven op te lossen dan deelnemers in een controlegroep. Het onderzoek laat daarmee zien dat een gerichte manier van onderzoeken kan helpen om voorbij de bekende functie van een voorwerp te denken. Daarmee krijgt anders leren kijken een heel concrete betekenis. Je hoeft een vertrouwde gedachte niet zomaar los te laten en te hopen dat er iets nieuws voor in de plaats komt. Je kunt onderzoeken waaruit die gedachte bestaat, welke aannames erin verborgen liggen en welke mogelijkheden je nog buiten beschouwing hebt gelaten. Het vraagt vooral om nieuwsgierigheid naar iets wat aanvankelijk nauwelijks een vraag lijkt te verdienen.
Een nieuwe vraag opent andere mogelijkheden
Het bijzondere aan deze manier van denken is dat je gaandeweg ontdekt hoeveel onuitgesproken afspraken een rol spelen in je dagelijks leven. Je hebt ooit geleerd hoe iets werkt, welke aanpak handig is of wat gebruikelijk wordt gevonden. Die kennis heeft je jarenlang goed geholpen. Maar wanneer de omstandigheden veranderen, kan het waardevol zijn om opnieuw te onderzoeken waarom je iets eigenlijk op die manier doet. Je kan ontdekken dat een bepaalde werkwijze nog steeds uitstekend past. Of dat een praktische beperking veel minder vastligt dan je altijd hebt aangenomen. Een nieuwe mogelijkheid kan ontstaan doordat je de oorspronkelijke vraag anders formuleert.
Denk nog eens aan het doosje punaises. Zolang je zoekt naar een manier om de kaars rechtstreeks aan de muur te bevestigen, kom je steeds bij ongeveer dezelfde oplossingen terecht. Pas wanneer je beseft dat ook het doosje zelf een andere functie kan krijgen, verandert het probleem. En daarmee vertelt die eenvoudige opdracht iets verrassends over de manier waarop we denken. Onze kennis helpt ons om de wereld te begrijpen, maar bepaalt tegelijkertijd welke mogelijkheden we als eerste overwegen. Hoe vertrouwder een oplossing is, hoe gemakkelijker we haar opnieuw gebruiken.
Dat is meestal bijzonder handig. Tot er iets verandert en de bekende aanpak steeds minder goed blijkt te passen. Dan kan het waardevol zijn om nog eens goed te kijken naar de uitgangspunten die ooit zo vanzelfsprekend leken. Want de situatie vraagt mogelijk om iets anders dan een betere versie van wat je al deed. Om die mogelijkheid te zien, helpt het te onderzoeken welke gedachte je tot nu toe als vaststaand hebt beschouwd. De volgende keer dat je merkt dat je steeds bij dezelfde oplossing uitkomt, zou je jezelf daarom een verrassend eenvoudige vraag kunnen stellen:
“Wie heeft eigenlijk bedacht dat het zo moet?”
En wat zou er mogelijk worden als je dat uitgangspunt eens opnieuw onderzoekt?
Drie vragen over vaste denkpatronen:
1: Hoe herken je dat je vastzit in een denkpatroon?
Een aanwijzing is dat je bij een probleem steeds ongeveer dezelfde oplossingen blijft overwegen. Je probeert een vertrouwde aanpak te verbeteren, voert haar zorgvuldiger uit of zoekt naar manieren om haar toch te laten werken. Dat kan heel verstandig zijn, maar het uitgangspunt van die aanpak kan ook de beperking vormen. Een interessante vraag is daarom: welke aanname beschouw ik hier als vanzelfsprekend? Zo kan je ontdekken dat een regel die je al jaren volgt, ooit een praktische keuze was en inmiddels ruimte laat voor andere mogelijkheden.
2: Wat is het verschil tussen functionele gefixeerdheid en het Einstellung-effect?
Bij functionele gefixeerdheid blijf je vooral hangen bij de gebruikelijke functie van een voorwerp. Zoals bij het doosje punaises uit het kaarsenexperiment: je herkent het als verpakking, terwijl het ook als ondersteuning kan dienen. Het Einstellung-effect gaat over de manier waarop je een probleem aanpakt. Wanneer een bepaalde methode eerder succesvol was, ben je geneigd die opnieuw te gebruiken, zelfs wanneer er inmiddels een eenvoudiger oplossing bestaat. Beide verschijnselen laten zien hoe waardevol onze ervaring is, maar ook hoe vertrouwde kennis ons denken een bepaalde richting op kan sturen.
3: Hoe kan je vaste denkpatronen doorbreken?
Begin eens bij de vraag die je jezelf stelt. Vaak zoeken we naar een betere oplossing binnen een vertrouwde werkwijze, terwijl een andere formulering van het probleem nieuwe mogelijkheden opent. Onderzoek bijvoorbeeld welke voorwaarden werkelijk vastliggen en welke vooral voortkomen uit gewoonte. Je kunt ook een voorwerp, situatie of werkwijze beschrijven vanuit de eigenschappen die je waarneemt, in plaats van vanuit de gebruikelijke functie. Zo verschuift je aandacht van hoe kan ik dit beter doen? naar welke andere manieren zijn er om dit aan te pakken? Die verandering kan ruimte maken voor oplossingen waar je eerder nauwelijks aan dacht.
Wetenschappelijke achtergrond
• Weisberg & Suls (1973) — An Information-Processing Model of Duncker’s Candle Problem
• Luchins (1942) — Mechanization in Problem Solving: The Effect of Einstellung
• McCaffrey (2012) — Innovation Relies on the Obscure: A Key to Overcoming the Classic Problem of Functional Fixedness
Wat gebeurt er als je het vanzelfsprekende eens omdraait?
Een verrassende mogelijkheid kan liggen in iets wat je al jaren als vanzelfsprekend beschouwt. Op Kernlo in Lochem ontwikkelen we een graslabyrint en een kleinschalige natuurbeleving waarin aandacht, persoonlijke vragen en nieuwe perspectieven samenkomen. Een plek waar je straks een vast pad kan volgen, terwijl je ontdekt hoeveel ruimte er is voor je eigen gedachten en ervaringen. Ben je nieuwsgierig hoe deze ideeën vorm krijgen?